Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Ν. Δένδιας, στο πλαίσιο ομιλίας του πριν από μια εβδομάδα στο 3ο Συνέδριο Εργασίας της ΑΜΚΕ Κόμβος με τίτλο «Η Ελλάδα σε Παγκόσμια Προοπτική», διατύπωσε ορισμένες καινοφανείς απόψεις σχετικά με το ρόλο του Στρατού Ξηράς, του Πολεμικού Ναυτικού και της Πολεμικής Αεροπορίας στην άμυνα της χώρας. Βασικός άξονας των απόψεων αυτών είναι η θεώρηση ότι χερσαία πυραυλικά συστήματα μπορούν να “κλείσουν” το Αιγαίο για τον εχθρό, αποδεσμεύοντας το Πολεμικό Ναυτικό και την Πολεμική Αεροπορία από βασικά καθήκοντα σχετικά με την άμυνά του.
Για την άποψη του ΥΕΘΑ ως προς το διαχρονικό θέμα της “μάχης αεροπλάνου και αντιαεροπορικού” δεν θα επεκταθούμε, καθώς ασκήθηκε ήδη εύστοχη κριτική, με την οποία συμφωνούμε. Όσα όμως είπε ο κ. Δένδιας για το ρόλο του Πολεμικού Ναυτικού πρέπει να εξεταστούν αναλυτικά, διότι κατά τα λεγόμενα του υπουργού έχουν περιβληθεί περιωπή νέου δόγματος (“να μην σας τα πολυλογώ, αλλάξαμε το δόγμα πλήρως”), ενώ το σκεπτικό τους είναι άκρως προβληματικό.
Κατ’ αρχάς να θυμίσουμε ότι, παρά τις εντυπώσεις που προκάλεσαν τα λεγόμενα του κ. υπουργού (και τις τουρκικές αντιδράσεις περί στρατιωτικοποίησης των νησιών που προκάλεσαν), η τοποθέτηση πυραυλικών συστημάτων στα νησιά του Αιγαίου δεν είναι τίποτα το καινούριο. Στα νησιά μας υπάρχουν ήδη πολλά αντιαεροπορικά πυραυλικά συστήματα (SA-8 και Stinger στο Αν.Αιγαίο, Πάτριοτ στη Σκύρο, S-300 και TorM1 στην Κρήτη), αντιπλοϊκοί πύραυλοι Exocet σε επάκτιες συστοιχίες, πυραυλικά συστήματα του Πυροβολικού που μπορούν να πλήξουν και θαλάσσιους στόχους, ενώ προστέθηκαν ήδη και νέες δυνατότητες με την παραλαβή των Spike-NLOS. Κάθε κίνηση ανανέωσης ή ενίσχυσης των πυραυλικών συστημάτων στα νησιά είναι θετική – αλλά δεν συνιστά αλλαγή δόγματος, όσο κι αν λανσάρεται επικοινωνιακά με τίτλους όπως “Ασπίδα του Αχιλλέα” (αλήθεια, στην Ιλιάδα η ασπίδα του Αχιλλέα έσωσε τον κάτοχό της, ή μήπως το βέλος του Πάρη πέτυχε το αδύνατο σημείο του; Δεν σκέφτηκε κανείς επικοινωνιολόγος τον αρνητικό συνειρμό;).
Η “αλλαγή δόγματος” δεν είναι η ανανέωση / ενίσχυση / αντικατάσταση των πυραυλικών συστημάτων στα νησιά. Η “αλλαγή δόγματος” είναι η ανάθεση σε αυτά τα πυραυλικά συστήματα του κύριου ρόλου για την άμυνα του Αιγαίου. Συγκεκριμένα, ο κ. Δένδιας δήλωσε ότι “το Αιγαίο δεν έχει καμία έννοια να το προστατεύει ο Στόλος, όπως γινόταν μέχρι τώρα. Το Αιγαίο πλέον δεν θα προστατεύεται μόνον από το Στόλο. Θα προστατεύεται κυρίως από το πυραυλικό πυροβολικό που θα είναι διασκορπισμένο και μετακινούμενο στα εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες νησιά του Αρχιπέλαγους. Το Αιγαίο θα το κλείσουμε από την στεριά. Ο Στόλος θα είναι ελεύθερος να επιχειρεί, αλλά όχι δεσμευμένος μέσα στη στενή θάλασσα”, δοθέντος ότι “μπορείς να καταστρέψεις μια φρεγάτα του ενός δισεκατομμυρίου με ένα drone λίγων δεκάδων χιλιάδων ευρώ”.
Σε διεθνώς καθιερωμένους όρους στρατηγικής, η “αλλαγή δόγματος” του ΥΕΘΑ σημαίνει ότι στόχος των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων και ιδίως του ΠΝ στο Αιγαίο δεν θα είναι πλέον ο θαλάσσιος έλεγχος (sea control), δηλαδή η ανεμπόδιστη χρήση ορισμένης θαλάσσιας περιοχής από τη φίλια δύναμη, αλλά η θαλάσσια άρνηση (sea denial), δηλαδή η απαγόρευση της χρήσης της θαλάσσιας περιοχής από τον αντίπαλο (εξ ου και διατυπώνεται ως στόχος ότι “θα κλείσουμε το Αιγαίο”). Οι συνέπειες μιας τέτοιας στρατηγικής επιλογής είναι βαρυσήμαντες, και όχι με τη θετική έννοια.
Πρώτον, διότι πρωτίστως το ΠΝ, και όχι ο αντίπαλος, θα έχει ανάγκη να κάνει χρήση του θαλάσσιου χώρου του Αιγαίου και να κρατήσει ανοιχτές τις θαλάσσιες γραμμές συγκοινωνίας με τα μαχόμενα νησιά – επομένως η παραίτηση από τον στόχο του θαλάσσιου ελέγχου του Αιγαίου σημαίνει και παραίτηση από την προσπάθεια ενίσχυσης των νησιωτικών φρουρών.
(Εάν κάποιοι θεωρούν τέτοιες αποστολές ως “ξεπερασμένες”, π.χ. επειδή πιστεύουν σε “αυτόνομα νησιά”, ας διαβάσουν προσεκτικά αυτό το άρθρο για τη σημασία της θέλησης στον πόλεμο, και ας ξανασκεφτούν προσεκτικά. Ο πόλεμος της Ουκρανίας μας διδάσκει ότι ένας επίμονος επιτιθέμενος μπορεί να διαθέσει άφθονους πόρους επί πολύ καιρό για να υπερβεί μια αρχική αποτυχία και να επικρατήσει. Τι μας εγγυάται ότι η Τουρκία, εφ’ όσον αποφασίσει να μπει σε πολεμική περιπέτεια με την Ελλάδα, δεν θα επιμείνει διαθέτοντας όλους τους πόρους της -στρατιά Αιγαίου, ταξιαρχίες καταδρομών, άφθονες εφεδρείες- στον αγώνα κατάληψης των νησιών; Τίποτα. Και τι μας εγγυάται ότι μια νησιωτική φρουρά, με πεπερασμένο αριθμό στρατιωτών, όπλων και πυρομαχικών, μπορεί να αντέξει “αυτόνομα” χωρίς ενισχύσεις; Επίσης τίποτα. Επομένως, η ανάγκη ενίσχυσης των νησιών, άρα και θαλάσσιου ελέγχου στο Αιγαίο, δεν είναι καθόλου ξεπερασμένη: υφίσταται ακέραια).
Δεύτερον, διότι ιστορικά η εγκατάλειψη του στόχου του θαλάσσιου ελέγχου και η επιδίωξη της θαλάσσιας άρνησης υπήρξε η επιλογή μη ναυτικών δυνάμεων απέναντι σε ισχυρότερες ναυτικές δυνάμεις, και οδήγησε συνήθως σε ήττα (π.χ. γερμανική προσπάθεια με υποβρύχια στον Β΄ΠΠ). “Όποιος ελέγχει τη θάλασσα, ελέγχει τα πάντα”.
Και τρίτον, διότι η στιβαρή, αισθητή και συνεχής παρουσία του ΠΝ στο Αιγαίο είναι αναγκαία και στον καιρό της ειρήνης για ψυχολογικούς λόγους (στήριξη του ηθικού των νησιωτών), αλλά και σε περιόδους κρίσης, όπου δεν επιτρέπονται πυρά αλλά πρέπει να ληφθούν συγκεκριμένα προληπτικά μέτρα (έλεγχος διαύλων, αποτροπή ανάπτυξης του αντιπάλου, προώθηση δυνάμεων σύμφωνα με τα σχέδια κλπ.).
Το σημαντικότερο πρόβλημα της νέας θεωρίας του κ. Δένδια είναι ότι το να βασιστεί κανείς αποκλειστικά στο νησιωτικό “πυραυλικό πυροβολικό” για να “κλείσει το Αιγαίο” αντιβαίνει στις βασικές αρχές της τήρησης εφεδρειών και της συγκέντρωσης ισχύος στο σημείο ενδιαφέροντος. Το νησιωτικό “πυραυλικό πυροβολικό” είναι/θα είναι διεσπαρμένο σε όλα τα νησιά του Αν.Αιγαίου και το βεληνεκές του δεν ξεπερνά τα 40 χλμ. (ας μην αντιτάξει κανείς ότι τα MLRS βάλλοντας ATACMS ή τα PULS βάλλοντας Predator Hawk φτάνουν τα 300 χλμ: οι ελάχιστοι πύραυλοι τέτοιου τύπου προορίζονται για συγκεκριμένους χερσαίους στόχους υψηλής σημασίας και όχι για πλοία). Εάν η Τουρκία επιχειρήσει αποκλεισμό και απόβαση π.χ. σε δύο από τα νησιά του Αν. Αιγαίου, τι ποσοστό του συνολικού νησιωτικού “πυραυλικού πυροβολικού” θα εμπλακεί στον αγώνα; Ελπίζουμε ότι η αναφορά του υπουργού “μετακινούμενο στα εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες νησιά του Αρχιπελάγους”, δεν εννοεί μεταφορά π.χ. ΠΕΠ με αρματαγωγά από το ένα νησί στο άλλο εν μέσω επιχειρήσεων, που θα ήταν αυτοκτονική. Άρα, ελλείψει δυνατότητας μετακίνησης, κάθε νησί-στόχος θα πρέπει να βασιστεί στο δικό του “πυραυλικό πυροβολικό”, που είναι κλάσμα του συνολικά διαθέσιμου. Σε αντιδιαστολή, τα πλοία του Στόλου προσφέρουν ευελιξία και δυνατότητα ταχείας συγκέντρωσης ισχύος πυρός προς υπεράσπιση των σημείων που θα στοχεύσει ο αντίπαλος.
Ας δούμε και μερικές πρόσθετες απορίες που προκύπτουν για το “νέο δόγμα” του κ. Δένδια:
1. Τα τουρκικά drones που θα απειλήσουν τις φρεγάτες μας στο Αιγαίο, δεν θα απειλήσουν άραγε και το “πυραυλικό πυροβολικό” που προτείνει ως εναλλακτική λύση ο κ. υπουργός; Πόσο “διασκορπισμένοι και μετακινούμενοι” μπορούν να είναι οι όποιοι εκτοξευτές ρουκετών σε κάποιο νησί και πόσο θα επιζήσουν αν κυριαρχούν στον αέρα εχθρικά drones, δεδομένου μάλιστα του έντονου οπτικού ίχνους που αφήνει η εκτόξευση των ρουκετών;
2. Και αντιστρόφως: στην ανοιχτή θάλασσα όπου στέλνει το νέο δόγμα του ΥΕΘΑ τις φρεγάτες, δεν κυκλοφορούν άραγε τουρκικά drones; Τα Bayraktar έχουν ακτίνα δράσης εκατοντάδων χιλιομέτρων, τα Akinci χιλιάδων χιλιομέτρων. Πόσο μακριά από το Αιγαίο θα πρέπει να πάνε οι φρεγάτες μας “του ενός δισεκατομμυρίου” για “να αναπτύξουν την πραγματική τους δυνατότητα που είναι ο φόρτος στρατηγικών όπλων που θα φέρουν μετά τις αλλαγές στις φρεγάτες”; Για αυτό τις αγοράσαμε; Για να λείπουν από την πρώτη γραμμή;
3. Ποιος και πότε καθόρισε ότι η “πραγματική δυνατότητα” των φρεγατών του Στόλου είναι ο “φόρτος στρατηγικών όπλων” που θα φέρουν; Πότε και από ποιον εγκρίθηκε θεσμικά μια τέτοια ιεράρχηση; Γιατί στην πραγματικότητα, παρά τη θεοποίηση των “στρατηγικών όπλων των γαλλικών φρεγατών που θα κλείσουν το Αιγαίο” από διαφημιστές, οπαδούς και συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, οι αποστολές των μεγάλων μονάδων επιφανείας του Στόλου είναι άλλες, σημαντικότερες και ανελαστικές:
α. η προστασία των γραμμών συγκοινωνιών του ηπειρωτικού κορμού με τα νησιά του Αιγαίου, κυρίως έναντι της απειλής των τουρκικών υποβρυχίων – γι’ αυτό και οι νέες φρεγάτες διαθέτουν κορυφαίο ανθυποβρυχιακό εξοπλισμό, όπως ζήτησε το ΠΝ
β. η ευρεία αντιαεροπορική κάλυψη θαλάσσιων περιοχών και διαδρομών ενδιαφέροντος, – γι’ αυτό και οι νέες φρεγάτες διαθέτουν ραντάρ και Α/Α πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς, όπως ζήτησε το ΠΝ
γ. η κατίσχυση έναντι των εχθρικών μονάδων επιφανείας, ιδίως αν αυτές επιχειρήσουν να επιβάλουν αποκλεισμό ελληνικής νήσου
δ. η υποστήριξη των μαχόμενων χερσαίων τμημάτων με πυρά.
Η επίτευξη “στρατηγικών πληγμάτων” με “στρατηγικά όπλα” είναι αποστολή πρόσθετη, ξένη προς τις πραγματικές ανάγκες και στερούμενη επιχειρησιακής λογικής. Οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις διαθέτουν ήδη την ικανότητα στρατηγικού πλήγματος με το ίδιο βλήμα (SCALP Naval) από πλατφόρμες εξαπόλυσης (μαχητικά αεροσκάφη Rafale & Mirage 2000) πιο ευέλικτες από τις φρεγάτες. Μπορούν επίσης να διευρύνουν την ικανότητα αυτή με την απόκτηση νέων υποβρυχίων εξοπλισμένων με το ίδιο βλήμα, καθώς τα υποβρύχια είναι το ιδανικό μέσο για την εξαπόλυση στρατηγικών βλημάτων, δεδομένου ότι (σε αντίθεση με τις φρεγάτες) μπορούν να παραμείνουν ανεντόπιστα και άτρωτα από τον αντίπαλο ως την εκτόξευσή τους. Στρατηγικά βλήματα σε πλοία επιφανείας τοποθετούν οι χώρες που δεν ανησυχούν για την αεροπορία ή το ναυτικό του αντιπάλου, όπως οι ΗΠΑ (βλήματα Tomahawk σε καταδρομικά/αντιτορπιλικά). Δεν είναι αυτή η περίπτωσή μας. Κάθε κελί που θα καταλάβει ένα “στρατηγικό βλήμα” σε ελληνική φρεγάτα θα στερήσει αντιαεροπορικούς πυραύλους, που είναι αναγκαίοι για την επιβίωσή της.
Η εγκατάλειψη των βασικών αποστολών των φρεγατών του ΠΝ χάριν των “στρατηγικών πληγμάτων” θα άφηνε σημαντικά κενά στην άμυνα του Αιγαίου. Για να το πούμε λαϊκά, σε μια τέτοια περίπτωση το ΠΝ “αφήνει το γάμο για να πάει για πουρνάρια”. Ποιος θα ερευνήσει τους διαύλους του Αιγαίου για τουρκικά υποβρύχια, αν όχι οι νέες φρεγάτες με το κορυφαίο σόναρ? Τα ανθυποβρυχιακά ελικόπτερα επιχειρώντας μόνα τους; Και ποιος εγγυάται ότι αυτά είναι άτρωτα από drones? Μήπως αντιθέτως είναι πιο τρωτά, όπως έδειξε το περιστατικό της παρ’ ολίγον σύγκρουσης ελικοπτέρου του ΠΝ με τουρκικό drone το 2019, που είχαμε αποκαλύψει εδώ; Γενικότερα, γιατί τα drones “των λίγων δεκάδων χιλιάδων ευρώ” να θεωρούνται ως απειλή μόνο για τις φρεγάτες (που σε τελική ανάλυση έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα απορρόφησης πληγμάτων) και όχι για τα οπλικά συστήματα που θα πρέπει να “κλείσουν” το Αιγαίο εν απουσία των φρεγατών, όπως οι πολλαπλοί εκτοξευτές ρουκετών ή τα ανθυποβρυχιακά ελίκόπτερα;
4. Μήπως το νέο δόγμα απλώς “κάνει την ανάγκη φιλοτιμία”; Μήπως δηλαδή, επειδή τα πλοία μας ως έχουν αδυνατούν να ανταποκριθούν στο σύγχρονο περιβάλλον απειλής του Αιγαίου (drones κλπ), τροποποιείται το δόγμα για να δικαιολογηθεί η απόσυρσή τους από το περιβάλλον αυτό, αντί να γίνουν οι κατάλληλες διορθωτικές κινήσεις και επενδύσεις ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν; Αντί της απόσυρσης των κύριων μονάδων του Στόλου από το Αιγαίο λόγω της απειλής των drones, δεν είναι προτιμότερη η ενίσχυσή τους με κατάλληλα μέσα για να επιβιώσουν στο νέο περιβάλλον απειλής; Δεν διαθέτουμε ήδη ένα δοκιμασμένο σύστημα antidrone (ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ της ΕΑΒ) πάνω στο οποίο μπορούμε να επενδύσουμε; Δεν θα μπορούσαμε να εξετάσουμε τη δυνατότητα εγκατάστασης ενός προηγμένου λέιζερ κατευθυνόμενης ενέργειας σαν το ισραηλινό Iron Beam στα πλοία, π.χ. στις υπό διαπραγμάτευση ιταλικές φρεγάτες τ. FREMM, που διαθέτουν το αναγκαίο μέγεθος και πιθανώς την αναγκαία ηλεκτρική ισχύ;
Και ακόμα περισσότερο, για να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους: αν αυτό που “τρομάζει” κάποιους δεν είναι μόνο τα drones, αλλά η ραγδαία αύξηση της ναυτικής ισχύος της Τουρκίας με νέες ναυπηγήσεις, νέα εγχώρια όπλα (Atmaca κλπ.), γιατί δεν επιδιώκεται η μεγαλύτερη ενίσχυση του ΠΝ με πρόσθετες κρίσιμες ναυπηγήσεις (π.χ. υποβρύχια), ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στην αποστολή του; Με 4 φρεγάτες FDI (και ίσως 2+2 ιταλικές FREMM μετά από χρόνια) ολοκληρώθηκε η προσπάθεια;
Εν κατακλείδι: Το νέο περιβάλλον απειλής που δημιουργείται λόγω της απειλής των drones, και γενικότερα λόγω της τεχνολογικής προόδου των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων, είναι αναμφίβολα περίπλοκο και καθιστά αναγκαία την αναθεώρηση δογμάτων, σχεδίων και τακτικών στις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις. Ωστόσο, τέτοιες αναθεωρήσεις πρέπει να έχουν ως βασικό γνώμονα την κάλυψη των βασικών απαιτήσεων της εθνικής ασφάλειας, και όχι τον εξωραισμό της κατάστασης με υπερπροβολή οπλικών συστημάτων – φετίχ. Οι ανάγκες της άμυνας του Αιγαίου είναι δεδομένες και δεν καλύπτονται με επικοινωνιακά πυροτεχνήματα. Είναι αδιανόητο να εγκαταλείψει ο Στόλος το Αιγαίο με την προσδοκία ότι αυτό “θα κλείσει από τη στεριά”.
Αν “μια φρεγάτα του ενός δισεκατομμυρίου μπορεί να καταστραφεί με ένα drone λίγων δεκάδων χιλιάδων ευρώ”, η λύση στο πρόβλημα δεν είναι να εγκαταλείψει η φρεγάτα το Αιγαίο και τις βασικές αποστολές του Στόλου για να εκτοξεύσει λίγους πυραύλους από μακριά – είναι να αποκτήσει η φρεγάτα τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά (και) το drone των λίγων δεκάδων χιλιάδων ευρώ, ώστε να εκτελέσει νικηφόρα την κύρια αποστολή της στο Αιγαίο.
Και αν η αύξηση της ναυτικής ισχύος της Τουρκίας θέτει εν αμφιβόλω τη δυνατότητα του ΠΝ να ασκήσει θαλάσσιο έλεγχο στο Αιγαίο, η λύση δεν είναι η επίσημη εγκατάλειψη του θαλασσίου ελέγχου με νέο “δόγμα”, αλλά η εντατικότερη ενίσχυση του ΠΝ ώστε να ισορροπήσει την πλάστιγγα ισχύος και να διεκδικήσει αξιόπιστα τον θαλάσσιο έλεγχο.
Αυτή είναι η ευθύνη της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας: η αντιμετώπιση του προβλήματος κατά μέτωπο και η επίλυσή του – όχι η επικοινωνιακή ωραιοποίησή του.
